Türbanı ben de yazdım-3

Hangi anket doğru?

PSİKOLOJİK olarak işimize gelen anket doğrudur! "Türban dört kat arttı" manşetinde irtica tehlikesinin kanıtlandığını düşünenler bu sonuca dört elle sarıldılar! Sosyologların türbanla modernleşme arasındaki ilişkiyi anlatan "Modern Mahrem" teorisinin iflas ettiğini ilan ediverdiler!
Öbür taraf bu manşeti yeni bir 'düğmeye basma' olayı zannetti! Komplo teorileri kurdular. Bazıları Milliyet'e ve Tarhan Erdem'e haksız hücumlarda bulundu.
Böylesine duygusal kamplaşmaların yaşandığı bir konuda anket yapmak zordur. Çünkü kelimelere verilen anlamlar çok farklıdır; diplerdeki anlamları "çapraz sorular"la sondajlamak lazımdır.
Ve tabii teknik olarak "örneklem"in isabetli olması şarttır.
Bu açılardan Sayın Erdem'in anketine bazı eleştirilerim olacak. Ama hemen şunu belirteyim: Türbanlıların oranının KONDA'nın rakamlarından da yüksek olabileceği görüşündeyim! Bu konuyu yarından itibaren yazacağım.

Çeşitli anketler
Önce anketlere bakalım. Ortada hepsi de güvenilir kişi ve kurumların yaptığı çok farklı anketler var:
Akademisyenler Binnaz Toprak ve Ali Çarkoğlu'nun "Değişen Türkiye'de Din, Toplum ve Siyaset" araştırması 1999 yılında yapıldığında türbanlıların oranı yüzde 15.7 idi. Aynı kişilerin aynı örneklemle yaptığı 2006 araştırmasında bu oran yüzde 11.1'e inmişti.
Halbuki KONDA'nın esas aldığı 2003 araştırmasında, yüzde 3.5 idi! 1999'da yüzde 15.7 olan oran, 2003 yılında yüzde 3.5'e düşebilir miydi?! Tabii ki hayır!
Soruları ve örneklemleri farklı olan anketler böylesine farklı sonuçlar verebilir! En önemli teknik konu budur! Bu sebeple, trendleri izlemek için aynı örneklemle yapılmış anket serilerine bakmak lazımdır.
Çarkoğlu ve Toprak'ın anketleri böyledir ve 1999'dan 2006 yılına türbanlıların oranı yüzde 15.7'den yüzde 11.3'e inmiş gözüküyor.

Örneklem sorunu
KONDA'nın anketine gelince... 2003 ve 2007 araştırmaları böyle bir 'seri' oluşturuyor mu, yoksa ayrı anketler mi?
2003 araştırması Milliyet'te 27 Mayıs ve 31 Mayıs 2003 tarihleri arasında yayımlanmıştı: KONDA değil, yine Tarhan Erdem'in başında bulunduğu ama ayrı bir şirket olan A&G'nin araştırmasıydı.
A&G şirketi Eylül 2007'de aynı örneklemle ikinci bir araştırma yapmış ve hem türbanlıların hem örtünenlerin oranında azalma bulmuştur. (Radikal, 28 Eylül 2007)
A&G'nin bu iki araştırması da bir 'seri' oluşturuyor, ikisi de "çok aşamalı, tabakalı tesadüfi yöntem"le yapılmış.
A&G'nin sahibi ve araştırmaların yöneticisi Adil Gür, A&G'nin araştırmalarında aynı örneklemin kullanıldığını, KONDA'nın 2007 araştırmasında ise "örneklem farkının hatta hatasının olabileceğini" söylüyor. Gür'e göre, KONDA'nın araştırmasına örtünme bakımından da ibadetler bakımından da muhafazakâr kesimin ağırlığı "olduğundan fazla yansımış"tır.
TV programlarında da bu yöntem ve örneklem meseleleri gündeme geldi. Kamuoyu önünde "Seninki yanlış, benimki doğru" tartışmasına girmemeleri saygıdeğer bir tavırdır. Ama akademik bir platformda bu meselenin tartışılıp bir noktaya varılması yararlı olur.
Bu meseleden başka, Sayın Erdem'in araştırmasında "çapraz sorular"ı eksik buluyorum, bunun bazı değerlendirme hatalarına yol açtığını düşünüyorum. Mesela makyaj ve moda gibi konular da sorulmalıydı!
Yarın: Hangi türban?

Düzeltme: Dünkü yazımda sehven "İskoçya" yazılmıştır, doğrusu İrlanda olacaktır, düzeltir, özür dilerim.