Gaziantep'te 400 yıllık tarihi handan geçmişe açılan kapı: Sabun ve pekmezin hiayesi

Gaziantep’in tarihi dokusuyla öne çıkan Şahinbey ilçesinde, yüzyıllardır kentin üretim kültürüne tanıklık eden bir yapı yeniden hayat buldu.

Tışlaki Mahallesi’nde bulunan yaklaşık 400 yıllık tarihi han, restorasyonun ardından Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi olarak ziyaretçilerini geçmişin üretim dünyasında yolculuğa çıkarıyor.

Uzun yıllar kullanılmayan ve atıl durumda kalan yapı, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’ne bağışlanmasının ardından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirildi.

Yaklaşık 1,5 yıl süren çalışmaların ardından tarihi yapı yeniden ayağa kaldırılırken, Gaziantep’in geleneksel üretim kültürüne ait çok sayıda araç ve yöntem de müzede yaşatılmaya başlandı.

EVLİYA ÇELEBİ’NİN SEYAHATNAMESİNDE DE YER ALIYOR

Tarihi geçmişi yüzyıllar öncesine uzanan yapı, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde Gaziantep’in önemli hanları arasında gösteriliyor.

Geçmişte sabun üretiminde kullanılan tarihi yapı, bugün ise kentin geleneksel üretim mirasını gelecek kuşaklara aktaran bir kültür alanı olarak hizmet veriyor.

Müzede yalnızca tarihi eşyalar sergilenmiyor. Ziyaretçilere, geçmişte Gaziantep ve çevresinde yaygın olarak yapılan sabun ve pekmez üretiminin aşamaları da görsel materyaller ve dijital sunumlarla aktarılıyor.

ZEYTİNİN SABUNA DÖNÜŞÜMÜ ADIM ADIM ANLATILIYOR

Müzenin en dikkat çekici bölümlerinden birini geleneksel zeytinyağlı sabun üretimi oluşturuyor.

Zeytinlerin işlenmesinde kullanılan mengenelerden zeytinyağının muhafaza edildiği kuyulara kadar geçmiş dönemlerde kullanılan çok sayıda araç, müzede sergileniyor.

Gaziantep ve çevresinin zeytin üretimi açısından önemli bir bölge olduğuna dikkat çekilirken, özellikle Nizip yöresinde üretilen zeytinyağlı sabunların geçmişte kentte de önemli bir üretim alanı oluşturduğu belirtiliyor.

Müzede ziyaretçilere, zeytinyağı, su, tuz ve kostik kullanılarak gerçekleştirilen geleneksel sabun üretiminin aşamaları anlatılıyor.

SABUNLAR AYLARCA “TENANİR” KULELERİNDE BEKLETİLİYOR

Müze rehberi Ayşegül Aksu, yapının yaklaşık 400 yıllık geçmişe sahip olduğunu belirterek, buranın geçmişte sabunhane olarak kullanıldığını ifade etti.

Aksu, geleneksel sabun üretiminde kullanılan temel malzemelerin yağ, su, tuz ve kostik olduğunu belirterek, üretim sürecinin oldukça zahmetli olduğunu söyledi.

Hazırlanan karışımın yaklaşık iki gün boyunca kaynatıldığını anlatan Aksu, istenilen kıvama ulaşan sabunun daha sonra döküm alanına götürüldüğünü, burada kesilip mühürlendiğini aktardı.

Kesilen sabunların daha sonra “tenanir” adı verilen kuleler halinde istiflendiğini belirten Aksu, bu bölümde yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilen sabunların kuruyarak kullanıma hazır hale geldiğini anlattı.

ÜZÜMÜN PEKMEZE DÖNÜŞTÜĞÜ GELENEKSEL SÜREÇ

Müzenin bir diğer önemli bölümünde ise Gaziantep’in geleneksel pekmez üretimi ele alınıyor.

Geçmişte kullanılan “şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene” gibi araçlar aracılığıyla üzümün işlenerek pekmeze dönüştürülme süreci ziyaretçilere aktarılıyor.

Müzenin hazırlanması sırasında Gaziantep ve çevresindeki köylerde kapsamlı araştırmalar yapılarak geçmişte kullanılan üretim araçları tek tek tespit edildi. Sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminde kullanılan çok sayıda geleneksel araç ve gereç toplanarak müze koleksiyonuna kazandırıldı.

ZİYARETÇİLER ÜRETİM SÜRECİNE KATILABİLİYOR

Tarihi yapı, yalnızca geçmişten kalan araçların sergilendiği bir müze olmanın ötesinde, ziyaretçilere geleneksel üretim kültürünü deneyimleme imkanı da sunuyor.

Dijital anlatımlar ve görsel materyallerle üretim süreçleri hakkında bilgi alan ziyaretçiler, düzenlenen atölyelerde bazı aşamaları uygulamalı olarak deneyimleyebiliyor.

2023’TEN BU YANA ZİYARETÇİLERİNİ AĞIRLIYOR

Müze rehberi Ayşegül Aksu, tarihi yapının 2021 yılında Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’ne hibe edildiğini, restorasyon çalışmalarının ardından 2023 yılında ziyaretçilere açıldığını söyledi.

Aksu, müzede hem pekmez hem de sabunun geçmişten günümüze uzanan hikayesinin anlatıldığını belirterek, ziyaretçilerin zeytinyağının sabuna, üzümün ise pekmeze dönüşümünü geleneksel yöntemlerle öğrenebildiğini ifade etti.

Yaklaşık dört asırlık tarihi yapının yeniden işlevlendirilmesiyle Gaziantep’in üretim kültürünün önemli unsurlarından biri de gelecek nesillere aktarılmış oldu. Tarihi han, bugün geçmişin üretim tekniklerini merak eden ziyaretçileri ağırlarken, kentin kültürel mirasının korunmasına da katkı sağlıyor.