Türkiye'de ilk ve tek: Cebeci Asri Mezarlığı krematoryumu, kemik deposu oldu

Ankara'nın en köklü mezarlıklarından biri olan Cebeci Asri Mezarlığı, yalnızca burada defnedilen isimlerle değil, bünyesinde barındırdığı sıra dışı mimari yapılarla da dikkat çekiyor.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında modern şehircilik anlayışı doğrultusunda planlanan mezarlıkta yer alan ve ölü yakma tesisi olarak tasarlanan krematoryum binası, dini uygulamalar nedeniyle hiçbir zaman asıl amacıyla kullanılmadı.

Günümüzde ise yapı, insan kemiklerinin muhafaza edildiği özel bir alan olarak varlığını sürdürüyor.

CUMHURİYET DÖNEMİNDE MODERN MEZARLIK ANLAYIŞIYLA İNŞA EDİLDİ

Mezarlık araştırmacısı Zeliha Demirci Aktaş, Cebeci Asri Mezarlığı'nın yalnızca Ankara'nın değil, Türkiye'nin şehircilik tarihi açısından da önemli bir yere sahip olduğunu söyledi.

Aktaş, Cumhuriyet'in ilanının ardından Ankara'nın hızla büyüyen nüfusu nedeniyle mahalle aralarındaki eski mezarlıklar ve cami hazirelerinin yetersiz kaldığını belirterek, 1932 yılında hazırlanan Ankara İmar Planı kapsamında yeni bir mezarlık alanına ihtiyaç duyulduğunu ifade etti. Bu süreçte Cebeci Asri Mezarlığı'nın planlanarak hizmete alındığını kaydetti.

AVRUPA'DAKİ UYGULAMALARDAN ESİNLENİLDİ

Projeyi farklı kılan en önemli unsurun mezarlık içerisinde bir krematoryum binasının bulunması olduğunu belirten Aktaş, o yıllarda Orta Avrupa'da cenazelerin yakılarak defnedilmesinin yaygın bir uygulama olduğunu, bu nedenle mezarlık projesine de bir krematoryumun dahil edildiğini anlattı.

Ancak İslam dininde cenazenin yakılmasının uygun görülmemesi nedeniyle binanın hiçbir zaman ölü yakma tesisi olarak kullanılmadığını vurgulayan Aktaş, yapının zamanla farklı bir işleve kavuştuğunu dile getirdi.

KREMATORYUM, OSSUARİUMA DÖNÜŞTÜRÜLDÜ

Hiç kullanılmayan krematoryum binasının daha sonra ossuarium, yani kemik deposu olarak değerlendirildiğini ifade eden Aktaş, sahipsiz mezarlardan çıkarılan kemiklerin ve çeşitli nedenlerle nakledilen insan kemiklerinin bu yapıda muhafaza edildiğini söyledi.

Aktaş, binanın bugün de sahipsiz kalan insan kemiklerinin saygılı bir şekilde korunduğu özel bir alan olarak kullanılmaya devam ettiğini belirtti.

TÜRKİYE'DE BENZERİ BULUNMUYOR

Cebeci Asri Mezarlığı'ndaki yapının Ankara taşı kullanılarak inşa edildiğini aktaran Aktaş, aynı dönemde İstanbul'daki Zincirlikuyu Asri Mezarlığı'na da bir krematoryum yapıldığını ancak bu yapının daha sonra yıkıldığını ifade etti.

Ankara'daki binanın ise korunarak kemik deposu olarak kullanılmaya devam ettiğini belirten Aktaş, krematoryum olarak inşa edilip daha sonra ossuarium işlevi kazanan bu yapının Türkiye'de ayakta kalan tek örnek olduğunu dile getirdi.

MEZARLIĞIN TASARIMIYLA İLGİLİ DİKKAT ÇEKEN RİVAYET

Zeliha Demirci Aktaş, mezarlığın planlamasına ilişkin kamuoyunda anlatılan ilginç bir rivayete de değindi.

Buna göre, mezarlığın mimarının alanı tepeden bakıldığında fil ayağını andıracak şekilde tasarladığı yönünde bir anlatım bulunduğunu belirten Aktaş, bununla ilgili tarihi belge ya da somut bir kanıtın bulunmadığını söyledi.

Rivayete göre filin, ölülerini hatırlayan ve kemiklerini koruyan nadir canlılardan biri olması nedeniyle bu tasarımın tercih edildiği öne sürülüyor. Ancak Aktaş, bunun yalnızca sözlü aktarımlara dayandığını ve tarihsel olarak doğrulanmadığını vurguladı.

GEOMETRİK PLANLAMA MEZAR YÖNLERİNİ ETKİLEDİ

Aktaş, mezarlığın belirli bir geometrik plan doğrultusunda tasarlanması nedeniyle bazı mezarların kıble yönüne tam olarak dönük olmadığını da ifade etti.

Mezar adalarının planlı bir yerleşim düzeni içerisinde oluşturulduğunu belirten Aktaş, bu nedenle bazı mezarların kıbleye yönelirken bazılarının farklı açılarda konumlandığını, bunun mezarlığın mimari planlamasından kaynaklandığını söyledi.

Tarihsel geçmişi, mimari özellikleri ve bünyesinde barındırdığı sıra dışı yapı ile Cebeci Asri Mezarlığı, Cumhuriyet döneminin şehircilik anlayışını yansıtan önemli kültürel miras alanlarından biri olmayı sürdürüyor.