Ümit Yenişehirli yazdı: Antik çağların gençlik bayramları
Ümit Yenişehirli, antik dönemlerde yaşanan 19 Mayıs'ın kökeninden, günümüze uzanan Gençlik ve Spor Bayramı'nın tarihçesini anlatan ve bayramın toplumsal önemini vurgulayan bir yazı kaleme aldı.
Bugün 19 Mayıs, Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı… Uzun yıllar adı “Gençlik ve Spor” iken, 1981 yılında başına “Atatürk’ü Anma”nın da eklendiği bu bayram, ilk zamanlar sadece Samsun’daki yerel bir etkinlik olarak, Gazi Günü adıyla kutlanmıştı. Sonrasında ise Beşiktaş, Galatasaray ve Fenerbahçe kulüplerinin Spor Günü’ne dönüşmüştü.
Uzun yıllar bu şekilde kutlanan 19 Mayıs’ın adı, 1938 yazında çıkartılan bir kanunla “Gençlik ve Spor Bayramı” olmuştu. Mezkur bayramın ismine yönelik son müdahale ise 12 Eylül darbecileri döneminde yaşanmıştı. Askeri cunta, Mart 1981’de aldığı bir kararla bayramın adını “19 Mayıs Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı” olarak değiştirmişti.
ANTİK YUNAN’DAKİ EFELER BAYRAMI
Gençleri merkeze alan bayram modeli, ne sadece Türkiye’ye özgü ne de yeni zamanların bir etkinliği. Toplumlar, en eski çağlardan itibaren gençliği toplumun geleceği, dinamizmi, askerî gücü ve bereketinin simgesi olarak görmüş, bu doğrultuda da günler ilan edip, bayramlar düzenlemişlerdi. Tarihte, bizdeki 19 Mayıs’ın taşıdığı gençlik, spor ve yenilenme gibi bazı temel temalarla benzerlikler gösteren çok köklü festival ve ritüeller mevcuttu.
Milattan öncesinin Yunan şehir devletlerinde, çocukların yetişkinliğin eşiğine geldiği dönemde şölenler düzenlenirdi. Çocukların, çocukluktan yetişkinliğe, ardında da askerliğe adım atma dönemi toplumda heyecanla karşılanırdı. Yunanca ephebos (efe) denilen gençlerin toplum hayatına katılması ve askeri-fiziki eğitime başlamaları büyük törenlerle kutlanırdı. Ergenler, geçit törenlerine katılır, sportif gösteriler sergiler, müzik eşliğinde ritmik hareketler yaparlardı.
“TANRI HERKÜL” ADINA ÇIPLAK YARIŞAN GENÇLER
Eski Yunan’da, toplumun hayal ürünü tanrılarından biri olan Herkül adına düzenlenen gençlik festivalleri de vardı. Bu bayramlar, gençliğin, sporun ve gücün hamisi sayılan Herkül’e adanırdı. Sadece gençlerin ve tamamen çıplak olarak katıldığı bu kutlamalarda gymnasiumlarda (spor okullarında) atletizm, güreş ve koşu müsabakaları yapılır, kazanan gençlere zeytin dalı ve değerli yağlar ödül olarak verilirdi. Halk, kitleler halinde bu gösterileri izlemeye gelirdi.
NERON, “SAKALIMI İLK KESTİĞİM GÜN BAYRAM OLACAK” DEMİŞTİ
Roma İmparatorluğu da gençlerin bayramlarına büyük önem vermekteydi. Bayramlardaki sportif faaliyetlerle gençlerin bir yandan dinç olup, askerlik ortamına hazırlanmaları hedeflenirken, diğer yandan da şölenler endoktrinasyon (ideoloji yükleme) süreçleri için fırsat olarak görülüyordu.
İmparator Neron’un başlattığı bir “bayram” ise bu hedeflerden epeyce sapmaktaydı. Çünkü bu bayram, Neron’un sakalıyla yakından ilgiliydi. Neron, “ilk kez sakalını tıraş ettiği gün”ün bayram olarak kutlanmasını emretmişti. İmparatorun kendini yüceltmek için uydurduğu bu günde Roma halkı vur patlasın çal oynasın eğlenirdi. Devletin müzik, tiyatro ve alkol için büyük kaynaklar ayırdığı bu bayramlarda, Neron kendisinin “büyük bir şair, aktör ve müzisyen” olduğunu iddia ederek, kişisel performanslar sergilerdi. Tarihçi Tacitus, Neron’un ayrıca, birçok sportif branşta zenginleri de yarışmaya zorladığını ancak kimsenin imparatoru geçmeye cesaret edemediği için de her defasında kazananın Neron olduğunu yazmıştı. Bu arada, özel olarak oluşturulan beş bin kişilik “alkış taburu” da her fırsatta narsist Neron’un emri uyarınca kendisini alkışlardı. Roma’da Iuvenalia (gençlik oyunları) isimli bir başka şölen daha vardı.
MAYIS AYINDAKİ GENÇLİK BAYRAMLARI
Eski devirlerde pek çok devlet, bayramlar için, takvimsel olarak baharın tam ortasına denk gelen Mayıs ayının ılıman havasından yararlanırdı. Babil ve Sümer toplumlarında Akitu Festivali, Antik Mısır’da da Şem el-Nassim günü – Mısır’da günümüzde de kutlanmakta - ağırlıklı olarak gençler için düzenlenmiş bayramlardı. Bu şölenlerde halk, nehir kenarlarında toplanır, etkinliklerin ağırlıklı bölümünü ise gençler yürütürdü. Gençler, gösteriler öncesi düzenlenen geçit resmine de katılırlardı.
BAYRAM PROVALARI GÜNLERCE SÜRERDİ
Mayıs ayında gençler için bayram düzenlemek, kabile toplumlarında da yaygındı. Kuzey Amerika Kızılderilileri ile Afrika’da çok sayıdaki yerel toplulukta bu tür şölenler vardı. Gençler, şölenden günlerce önce, sergileyecekleri spor ve dans etkinlikleri için provalar yapardı. Nihayet bayram günü geldiğinde kabile halkının önünde toplanan gençler, dans, spor ve yarış performansları sergiler, şölenin bitiminde başarılı olanlar yetişkin/savaşçı ilan edilirdi.
- “Antik Atina ve Roma Festivalleri”, Dionysos Bloğu, Nisan 2021
- “Sparta Maddesi”, Antik Tarih Ansiklopedisi, 2013