Bosna Hersek'in ilk cumhurbaşkanı Aliya İzetbegoviç, doğumunun 101. yılında anılıyor

Bosna Hersek’in bağımsızlık mücadelesinin simge ismi ve ülkenin ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzetbegoviç, 101 yıl önce bugün başlayan hayatıyla Balkanlar’ın yakın tarihinde derin izler bıraktı.

8 Ağustos 1925’te Bosna Hersek’in Bosanski Şamats kentinde Mustafa ve Haba İzetbegoviç çiftinin 5 çocuğundan biri olarak dünyaya gelen İzetbegoviç, çocukluk yıllarında ailesiyle Saraybosna’ya taşındı. Eğitim hayatını burada sürdüren İzetbegoviç, genç yaşlarından itibaren Boşnak Müslümanların dini ve milli kimlikleri üzerindeki baskılara karşı duyarlılık geliştirdi.

İzetbegoviç’in yaşamı, yalnızca Bosna Hersek’in bağımsızlık mücadelesiyle değil, düşünce özgürlüğü, insan hakları, inanç ve kimlik mücadelesiyle de şekillendi.

GENÇ MÜSLÜMANLAR HAREKETİNDE ÖNE ÇIKTI

Yugoslavya Krallığı döneminde Müslüman Boşnakların dini ve milli konularda bilinçlenmesi amacıyla faaliyet gösteren "Genç Müslümanlar" oluşumunda yer alan İzetbegoviç, hareketin öne çıkan isimlerinden biri oldu.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında Bosna Hersek'in farklı güçlerin çatışma alanına dönüşmesi, Boşnak Müslümanların da ağır baskı ve saldırılarla karşı karşıya kalmasına neden oldu. Ustaşa rejiminin yanı sıra Çetnik grupların saldırıları, bölgede büyük acılara yol açtı.

Savaşın ardından kurulan Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti döneminde de dini ve milli kimlik konusunda çalışmalarını sürdüren İzetbegoviç, "Genç Müslümanlar" içerisindeki faaliyetleri nedeniyle 1946'da tutuklandı.

Yaklaşık 3 yıl cezaevinde kalan İzetbegoviç, tahliyesinin ardından eğitim hayatına devam etti. Önce ziraat fakültesine başlayan İzetbegoviç, daha sonra hukuk fakültesine geçerek eğitimini tamamladı.

1949'da Halida ile evlenen İzetbegoviç'in Leyla, Sabina ve Bakir adlarında 3 çocuğu oldu.

DÜŞÜNCELERİNİ YAZILARIYLA AKTARDI

İzetbegoviç, Yugoslavya'nın Marksist-Leninist yönetimi altında da düşüncelerini yazıları aracılığıyla aktarmayı sürdürdü. "Preporod", "Takvim" ve "Glasnik" gibi yayınlarda kimliğini gizleyerek yazılar kaleme alan İzetbegoviç, çocuklarının isimlerinin baş harflerinden oluşan "LSB" mahlasını kullandı.

1970 yılında yayımlanan "İslam Deklarasyonu" adlı eseri, İzetbegoviç'in düşünce dünyasının önemli kilometre taşlarından biri oldu. Eserinde İslam dünyasının içinde bulunduğu duruma ilişkin görüşlerini ortaya koyan İzetbegoviç, bu çalışması nedeniyle Yugoslavya yönetiminin dikkatini çekti.

1983 yılında "Doğu ve Batı Arasında İslam" adlı eserinin yayımlanmasının hemen öncesinde 12 Müslüman aydınla birlikte tutuklandı. "Saraybosna Süreci" olarak bilinen davada yargılanan İzetbegoviç, "İslam Deklarasyonu"ndaki ifadeleri de gerekçe gösterilerek 14 yıl hapse mahkum edildi.

Cezaevinde bulunduğu dönemde de yazmayı sürdüren İzetbegoviç, daha sonra "Özgürlüğe Kaçışım-Zindandan Notlar: 1983-1988" adıyla yayımlanacak eserini kaleme aldı.

1988'de afla serbest bırakılan İzetbegoviç, siyasi mücadelesini bu kez çok partili hayat içerisinde sürdürdü.

SDA’NIN İLK GENEL BAŞKANI OLDU

1990'da kurulan Demokratik Eylem Partisinin (SDA) ilk genel başkanı seçilen İzetbegoviç, aynı yıl gerçekleştirilen çok partili seçimlerde partisinin en fazla oyu almasıyla Bosna Hersek'in siyasi liderlerinden biri haline geldi.

Yugoslavya'nın dağılma sürecine girmesiyle birlikte Bosna Hersek'in geleceği de kritik bir dönemece girdi. Slovenya ve Hırvatistan'da başlayan çatışmaların ardından Bosna Hersek de savaşın eşiğine geldi.

Bosna Hersek'in bağımsızlığı için 29 Şubat-1 Mart 1992'de referandum düzenlendi. Bosnalı Sırpların büyük bölümünün boykot ettiği referandumda sandığa gidenlerin yüzde 99,7'si bağımsızlıktan yana oy kullandı.

Referandumun ardından ülkenin farklı bölgelerinde silahlı saldırılar başladı. İzetbegoviç, Bosna Hersek'in bağımsızlığını savunan güçlerin siyasi liderliğini üstlenirken ülke kısa sürede ağır bir savaşın içine sürüklendi.

SAVAŞ YILLARINDA BOSNA HERSEK’İN LİDERLİĞİNİ ÜSTLENDİ

1992'de başlayan Bosna Hersek Savaşı, ülkenin yakın tarihindeki en büyük trajedilerden biri olarak kayıtlara geçti.

Sırp güçleri tarafından gerçekleştirilen saldırılar sonucunda çok sayıda şehirde siviller hedef alındı. İnsanlar evlerinden zorla çıkarıldı, toplama kamplarında ağır insan hakları ihlalleri yaşandı ve binlerce sivil hayatını kaybetti.

Başkent Saraybosna yaklaşık 3,5 yıl kuşatma altında tutulurken Prijedor, Bijeljina, Zvornik, Vişegrad, Srebrenitsa ve Foça gibi kentlerde de çok sayıda katliam ve savaş suçu işlendi.

İzetbegoviç, savaş boyunca Bosna Hersek'in bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü için siyasi ve diplomatik mücadeleyi sürdürdü. Aynı dönemde Boşnakların yanı sıra Bosna Hersek'te yaşayan diğer halkların da ortak bir devlet çatısı altında geleceğini savundu.

Yaklaşık 3,5 yıl süren savaş, 1995'te imzalanan Dayton Barış Anlaşması ile sona erdi. Savaşta yaklaşık 200 bin kişi yaşamını yitirirken 1 milyondan fazla insan da evini terk etmek zorunda kaldı.

İzetbegoviç, savaşın sona ermesini sağlayan anlaşmayı değerlendirirken, "Bu, adil bir barış değil ancak savaşın sürmesinden daha iyidir." ifadelerini kullandı.

BAĞIMSIZ BOSNA HERSEK’İN İLK CUMHURBAŞKANI

Dayton Barış Anlaşması sonrasında Bosna Hersek, karmaşık bir siyasi ve idari yapıya kavuştu. Ülke Bosna Hersek Federasyonu ve Sırp Cumhuriyeti olmak üzere iki entite ile Brçko Özerk Bölgesi'nden oluşan bir yapıya dönüştü.

İzetbegoviç, bağımsız Bosna Hersek'in ilk Cumhurbaşkanı olarak görev yaptı ve daha sonra Devlet Başkanlığı Konseyi Başkanlığı görevini üstlendi.

Savaş sonrasında da ülkesinin uluslararası alanda tanınması, egemenliğinin korunması ve Bosna Hersek'teki farklı etnik grupların bir arada yaşayabilmesi için çaba gösterdi.

2000 yılında sağlık sorunları nedeniyle Devlet Başkanlığı Konseyindeki görevinden ayrılan İzetbegoviç, 2001'deki SDA kongresinde de genel başkanlığa yeniden aday olmayacağını açıkladı.

"GEÇMİŞİ UNUTMASINLAR ANCAK GEÇMİŞTE DE YAŞAMASINLAR"

Hayatının son dönemlerinde de Bosna Hersek'in geleceğine ilişkin mesajlar vermeyi sürdüren İzetbegoviç, bir canlı yayında yaptığı konuşmada ülkesinin varlığını korumasının en önemli mesele olduğunu vurguladı.

İzetbegoviç, Bosna Hersek'teki farklı halkların kendi kimliklerini korurken aynı zamanda ortak bir Bosna Hersek kimliği etrafında buluşması gerektiğine işaret etti. İntikam yerine adaletin esas alınması gerektiğini belirten İzetbegoviç, geçmişin unutulmaması ancak geçmişte de yaşanmaması gerektiği mesajını verdi.

Bu yaklaşım, İzetbegoviç'in siyasi hayatının son dönemindeki en dikkat çekici mesajlarından biri olarak hafızalarda yer etti.

19 EKİM 2003’TE HAYATINI KAYBETTİ

Sağlık sorunları nedeniyle tedavi gören Aliya İzetbegoviç, 19 Ekim 2003'te Saraybosna'da hayatını kaybetti.

Vefatından önce son görüştüğü devlet adamının Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan olduğu belirtilen İzetbegoviç'in cenazesine farklı ülkelerden 150 binden fazla kişi katıldı.

Boşnak lider, Saraybosna'daki Kovaçi Şehitliği'nde toprağa verildi.

ESERLERİYLE DÜŞÜNCE DÜNYASINDA İZ BIRAKTI

Siyasi liderliğinin yanı sıra düşünür ve yazar kimliğiyle de tanınan İzetbegoviç, geride önemli eserler bıraktı.

"Doğu ve Batı Arasında İslam", "İslam Deklarasyonu", "Özgürlüğe Kaçışım-Zindandan Notlar: 1983-1988", "Tarihe Tanıklığım" ve "Köle Olmayacağız" isimli eserleri, onun düşünce dünyasını ve yaşadığı döneme ilişkin değerlendirmelerini gelecek nesillere taşıdı.

İzetbegoviç, 101 yıl önce başlayan yaşamında yalnızca Bosna Hersek'in bağımsızlık mücadelesine öncülük eden bir siyasi lider olarak değil, savaş, sürgün, hapis ve siyasi baskılarla şekillenen bir dönemin tanığı olarak da tarihe geçti.

Aradan geçen yıllara rağmen adı Bosna Hersek'in bağımsızlık tarihiyle özdeşleşen İzetbegoviç, doğumunun 101'inci yılında Bosna Hersek'te ve dünyanın farklı yerlerinde saygı ve özlemle anılıyor.