Güneş sisteminde Plüton’suz 20 yıl

Keşfedildiği 1930 yılından itibaren Güneş sisteminin minik ve sevimli “gezegen”i Plüton’un, biz Dünyalıların gözünde ayrı bir yeri oldu.

Plüton, kocaman ve korkunç görünümlü gezegenlerin arasında hep sempatikliğini korudu.

PLÜTON, DÜNYAYA HİÇ SALDIRMADI

Her ne kadar Güneş’e uzaklığı nedeniyle “en soğuk gezegen” olarak kabul edilse de o insanlara hep “sıcak” geldi.

“Uzaylıyı bir öcü gibi gösteren Amerikan sineması” bile, başta Mars olmak üzere birçok gezegeni dünyayı ele geçirmek isteyen uzaylıların vatanı olmaya uygun görürken Plüton’a bunu yakıştırmadı.

PLÜTON’UN KAŞİFİ: TOMBAUGH

ABD’li astronom Clyde Tombaugh, Plüton’u 18 Şubat 1930 tarihinde Lowell Gözlemevi’nde çektiği teleskop fotoğraflarını incelerken keşfetti.

Keşfin teyit edilmesinin ardından bu tarihi haber, 13 Mart 1930 tarihinde tüm dünyaya resmen duyuruldu.

ADINI BİR KIZ ÇOCUĞU KOYDU

Çocuksu gezegen Plüton’un adını da bir kız çocuğu belirledi.

14 Mart 1930 sabahı dedesiyle birlikte kahvaltı yaparken gazetede yeni bir gezegenin keşfedildiği haberini gören 11 yaşındaki Venetia Burney, uzakta bulunan, soğuk ve karanlık olduğu belirtilen yeni gezegene mitolojiye olan ilgisinden kaynaklı olarak Roma mitolojisindeki yer altı tanrısının adı Pluto’yu yakıştırdı.

"PLÜTON" TELGRAFLA GİTTİ

İngiltere Oxford’da yaşayan Venetia’nın bu önerisi, Oxford Üniversitesi'nde kütüphaneci olarak görev yapan dedesi Falconer Madan’ın aracılığıyla, Plüton keşfinin yapıldığı ABD'deki Lowell Gözlemevi'ne telgrafla bildirdi.

Gözlemevine gelen binlerce öneri arasında yeni gezegene Plüton isminin verilmesine karar verildi ve 1 Mayıs 1930 tarihinde yeni gezegenin ismi dünyaya açıklandı.

MİCKEY MOUSE’UN KÖPEĞİ “PLUTO”

Disney’in, en ünlü karakteri Mickey Mouse’un 1930 yılında yayımlanan iki çizgi filminde “Rover” adıyla bir köpeği ortaya çıktı.

Ancak izleyiciler, Mickey Mouse serisinin yayımlanmış 28’inci filmi olarak 30 Nisan 1931 tarihinde gösterime giren “The Moose Hunt” (Geyik Avı) bölümünde aynı köpeğin adının “Pluto” olduğunu duydu.

DİSNEY’E İLHAM VERDİ

7 dakikalık o bölümden itibaren Pluto olarak kalacak köpek, Disney’in efsane karakterlerinden biri oldu.

Mickey Mouse’un köpeğinin adı, Plüton’dan esinlenerek Pluto diye değiştirildi.

ŞARKIDAKİ KEHANET

Çocuk kitaplarında da geniş yer alan Plüton, ABD’li müzisyen Christine Lavin’in 1998 tarihli "Planet X" şarkısının merkezinde yer alır.

Şarkının sözlerinde, 8 gezegen hızlıca sayıldıktan sonra şu dizeler geliyor:

"Plüton çok küçük bir gezegendir

Yerçekimi neredeyse hiç yok gibidir

Uzayın tam da sınırında, oradadır

Deli gibi bir hızla yörüngesinde dönüp durur.

Bazı astronomlar Plüton’un gezegen sayılmaması gerektiğini söylüyor

O küçücük kütle miktarı yüzünden

Ama ben diyorum ki rahat bırakın zavallı Plüton’u

O bildiğinin en iyisini yapmaya çalışıyor."

Şarkı sözleri arasında geçen “Bazı astronomlar Plüton’un gezegen sayılmaması gerektiğini söylüyor” sözleriyle ilgili tartışmaların tüm uluslararası kamuoyu tarafından duyulması için fazla beklemek gerekmedi.

KUİPER KUŞAĞI’NIN KEŞFİ

Tartışmalar aslında şarkının tarihinden de tahmin edileceği gibi 90’lı yıllarda başladı.

1992 yılında Neptün’ün ötesinde, “1992 QB1” adı verilen buzlu bir gök cismi tespit edildi.

Devam eden aylar ve yıllarda, “Kuiper Kuşağı” diye adlandırılan bu bölgede binlerce buzlu gök cisminin olduğu ve Plüton’un bu kuşakta bulunan binlerce nesneden biri olduğu anlaşıldı.

YA ERİS VE DİĞERLERİ YA PLÜTON

2005 yılında Kuiper Kuşağı’nda, “Eris” adı verilen, Plüton’dan daha kütleli bir gök cisminin tespit edilmesi ise en önemli kırılma noktası oldu.

Bu da astronomlar arasında Plüton’un gezegen olarak kabul edilmeye devam edilmesi halinde başta Eris olmak üzere onlarca gök cisminin daha gezegen olarak kabul edilmesini gerektireceği tartışmalarını başlattı.

20 YIL ÖNCEKİ KARA GÜN: 24 AĞUSTOS

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), 24 Ağustos 2006 tarihinde Prag’daki 26. Genel Kurulu’nda ilk kez resmi bir gezegen tanımı yapmak üzere toplandı.

Tabii ki bu toplantının Plüton’un akıbetini de belirleyecek olmasından dolayı Plüton dostları toplantının sonucunu kaygıyla bekledi.

GEZEGENLİĞİN ŞARTLARI BELİRLENDİ

IAU toplantısında, bir gök cisminin gezegen olarak kabul edilmesi için taşıması gereken 3 kriter ortaya kondu.

“Güneş etrafında bir yörüngede dönmek” ve “Kendi kütleçekimi sayesinde küresel bir şekle sahip olacak kadar büyük olmak” diye belirlenen 2 kriteri karşılayan Plüton, “Yörüngesindeki diğer gök cisimlerini kendi kütleçekimiyle temizlemek” şeklinde tanımlanan 3’üncü kriteri taşımadığı gerekçesiyle gezegen statüsünden çıkarıldı.

Çünkü Plüton, yörüngesini Kuiper Kuşağı’ndaki diğer kaya ve buz kütlelerinden temizleyememişti.

YENİ TANIM: CÜCE GEZEGEN

76 yıl boyunca 9 gezegenli olan Güneş sistemi, bir günde 8 gezegene düşürüldü.

Plüton, toplantıda yeni üretilen “Cüce Gezegen” (dwarf planet) kavramını kendisinin gezegenlikten çıkarılmasında kritik rol oynayan Eris ve asteroit kuşağındaki Ceres ile birlikte alan ilk 3 gök cisminden biri oldu.

DÜNYA’DA PLÜTON İÇİN

Plüton’un gezegen statüsünden çıkarılması kamuoyunda büyük tepkiyle karşılandı.

Güneş Sistemi’ni Plüton’un da aralarında olduğu 9 gezegenle tanıyan “dünyalılar”, Uluslararası Astronomi Birliği’nin kararına tepki gösteren protesto gösterileri düzenledi.

“ÖNEMLİ OLAN BOYUTU DEĞİL”

Plüton’u keşfeden ve 1997’de hayatını kaybeden astronom Clyde Tombaugh’ın uzun yıllar ders verdiği ABD’deki New Mexico State University öğrencileri ve akademisyenleri, “Önemli olan boyutu değil” ve “Plüton’u kurtarın” yazılı dövizlerle eylemler yaptı.

Bu tepki o kadar büyüdü ki 2007’de ABD’nin New Mexico eyalet meclisinde Plüton’un gezegen statüsünü savunan bir girişim yapıldı ve 13 Mart tarihini “Plüton Gezegen Günü” ilan etme teklifi sunuldu.

EYALET SENATOSU TANIMADI

Tombaugh’ın doğum yeri olan Illinois’ta da Streator kent meydanında Plüton için yürüyüşler yapıldı.

Illinois Eyalet Senatosu, eyalet sınırları içinde gezegen statüsünü iade eden bir karar aldı.

GÖZLEMEVİ CENAZEVİNE DÖNDÜ

Gezegenin keşfedildiği Arizona’daki Lowell Gözlemevi ise kararın açıklandığı gün adeta bir cenaze evine döndü.

Binanın önünde kararı protesto eden gösteri düzenlendi ve binanın önüne "Plüton bir gezegendir" yazılı dövizler bırakıldı.

“PLUTO” KÖSTÜMLERİYLE ÇIKTILAR

San Francisco ve Seattle gibi büyük şehirlerde de bilim meraklıları ile üniversite öğrencileri kollarına siyah yas bantları takarak yürüdü.

Disney’in “Pluto”sunun kılığına giren protestocuların da yer aldığı eylemlerde “Gezegenimi geri istiyorum” sloganları atıldı.

“ORASI HALA BENİM ADINI VERDİĞİM GİZEMLİ DÜNYA”

Protesto dalgası sırasında, 11 yaşındayken Plüton’un adının belirlenmesini sağlayan ve o sırada artık 88 yaşında bulunan Venetia Burney de medyaya açıklama yaptı.

Bilim insanlarının kararını saygıyla karşıladığını ve bilimsel bilgi düzeyinin genişlemesiyle bu tür güncellemelerin yapılmasının doğal olduğunu vurgulayan Burney, “Ama sanırım onun bir gezegen olarak kalmasını tercih ederdim. Plüton gezegenlikten çıkarılmış olabilir ama ismi değişmedi; orası hâlâ benim adını verdiğim o gizemli dünya.” diye konuştu.

EVRENSEL BİR DEYİM YARATTI

Plüton’un gezegenlikten çıkarılması, yeni bir evrensel kavramın ortaya çıkmasına yol açtı.

“Plütonlaşmak” veya “Plütonlanmak” kavramı, “Birinin değerinin veya statüsünün aniden düşürülmesi” anlamında kullanılmaya başlandı.

Amerikan Diyalekt Derneği, kavramın İngilizce’deki karşılığı olan “Plutoed” kavramını 2006’da “yılın kelimesi” seçti.

PLÜTON’UN YANITI

Plüton’un bu karara karşı 9 yıl sonra Dünya’ya verdiği yanıt ise kendisinden beklenen çocuksulukta oldu.

2015’te NASA’nın New Horizons uzay aracı, Plüton’un yanından geçerken Dünya’ya büyüleyici bir fotoğraf gönderdi. 

New Horizons’un çektiği fotoğrafta, Plüton’un yüzeyinde buz tabakalarından oluşan devasa bir kalp figürü görüldü.

Bu fotoğraf, sosyal medyada Plüton’un Dünya’ya "Beni kovsanız da size kalbimi veriyorum." şeklinde yayılarak fenomen oldu.

GÖKLERDEKİ BULUŞMA

Plüton’un, New Horizons’un seferini kalple karşılaması, yalnızca Dünya’daki dostlarına değil kendisinin en eski iki dostuna da bir sevgi gösterisiydi.

New Horizons, bu yolculukta Plüton’u ilk keşfeden ve 76 yıl boyunca bir gezegen olarak tanınmasını sağlayan, 1997’de hayatını kaybeden Clyde Tombaugh’ın küllerinden bir miktarı da taşıyordu.

VEFA: PLÜTON’DA BİR KRATER ADI

Yolculukta 11 yaşındayken Plüton’un ismini koyan ve 2009 yılında hayatını kaybeden Venetia Burney de unutulmadı; New Horizons’un içindeki toz ölçüm cihazına onun anısına "Venetia Burney Student" adı verildi.

Seyahat sonrası Plüton’un kalp şeklindeki büyük coğrafi yapı Tombaugh Bölgesi diye adlandırıldı.

Plüton’un yüzeyindeki devasa bir kratere de Burney Krateri adı verildi.