Kutupsuz dünya kutbunu bulur

Dünya tarihinde hep hâkim güçler var oldu. Hâkim güçler hep birbirleriyle var olur. Hun – Çin, Timur – Altınorda, Roma – Pers, Osmanlı – Avrupa, İngiltere – Rusya, ABD – Sovyet Rusya ve ABD – Çin. Dünyada hiçbir zaman tek güç olamaz, çünkü tek güç kendisini yer. Bu yüzden ABD sürekli kendisine rakip çıkarıyor.

ABD, Soğuk Savaş döneminde Sovyet Rusya ile girdiği askeri, uzay teknolojisi ve nükleer yarışından karlı çıktı. Galip çıkmadı. Karlı çıktı. Çünkü o yarışın galibi asla olmayacaktı. Sovyet Rusya da karlı çıkabilirdi ama Sovyet Rusya’nın dış siyasette motivasyonu sağlam olmasına rağmen içerde vatandaşlarını hayatta tutacak motivasyonu bulamadı.

ABD ise garip bir sistem ile içerde de insanlarını motive edecek formülü buldu: Pragmatizm. ABD’nin temel direği pragmatizmdir. Dikkat edin eğitimde çocukları hep spora yönlendirirler, bir kısmı profesyonel sporcu olur, spor yapıp sporcu olamayan insanlar iş dünyasında sporun getirdiği rekabet motivasyonunu hep taşır. Hiç spor yapmayan nerd tayfa ise Elon Musk olur, Bill Gates olur. Yani okul bitince hem özel sektör için hem de kamu için motivasyon dolu göğsüyle bir sürü nefer ortaya çıkar.

1929 Ekonomik Buhranı sonrası ABD sistemi başka şekilde perçinleyecek bir formül buldu: Mortgage. Bu sistem ile ABD, vatandaşları için müthiş bir motivasyon buldu, gel kardeşim sana müstakil gepgeniş ev satayım 20 - 30 yılda öde. 20 – 30 yıl zaten bir insanın verimli çalışabileceği süre. O süre içinde ev için çalışıyor. ABD herkesi borçlandırarak halkı sürekli çalışmaya yönlendirecek bir formül buldu, herkesin ev kredisi borcu oldu. Bizim “borç yiğidin kamçısıdır” sözünü alıp mükemmel bir sosyal motivasyona dönüştürdüler.

ABD dışarıda her zaman bir rakip bulur kendisine. Sadece düşmanlaşarak değil, bunu sektör sektör dostlarına da yapar. Zamanında büyük yardımlarda bulunduğu Güney Kore’de Samsung olmasa, İphone olmazdı. Samsung ile rekabet İphone’u büyüttü. Ya da Hyundai bu kadar kompakt teknoloji üretmese Ford bu kadar yayılmacı olmayacaktı. Aynı durum Japonya için de geçerli.

Gelelim Çin’e. Çin aynen bizim gibi sanayi devrimini kaçırdı. O dönem biz Avrupa işgal kuvvetleriyle savaşırken Çin de iç savaşla boğuştu. SSCB’nin dağılmasından sonra Çin’in insan gücünden faydalanan ve ilk teknoloji transferini gerçekleştiren ülke ABD’dir. Artı tahvil alışverişleri ve büyük fonlarla Çin’in ekonomisini ABD büyüttü, çünkü ABD teknoloji ve imalat alanında rekabet edecek bir güç arıyordu. Çin’i besledi büyüttü. Çin de bunun geri dönüşünü verdi, eğer bugün Çin elektrikli araç teknolojisini bu denli büyütmese Tesla olmazdı. Mesela Avrupa bu rekabete karşılık veremedi, özellikle otomotiv devi Almanya 2010’un başlarında elektrikli araç yatırımlarını gereksiz buldu ve sonucu onlar için cidden ağır oldu.

ABD’de devlet dediğimiz şey kapitalizmdir. Kapitalizm deyince hemen aklınıza kötü şeyler gelmesin. Ülkeler devlet anlayışını hep bir olguya dayandırır. Her ülkede devlet kavramı başka olabilir. Birkaç örnek verelim: Çin; Komünist Parti, İngiltere; Kraliyet Ailesi, Rusya; istihbarat, Fransa; yüksek mahkemeler. ABD’de devlet kapitalizm olduğu için bu oyunu içeride ve dışarıda kolay kuruyor.

Başka bir sektörden örnek verelim. Hatırlarsanız 2004 – 2005 sezonunda Borussia Dortmund ekonomik dar boğaza girmişti. Dortmund, Almanya’da Bayern Münih’in rekabet ettiği en büyük takım. Peki Dortmund’a ilk kim borç verdi, Bayern Münih. Çünkü Dortmund giderse Bayern tek güç olarak kalacak. Rekabetsizlik ve zamanla amaçsızlıktan yok olacak...

Dünyada hep bir ABD – Çin savaşı olacak, gerginliği var. Şu dengede bu mümkün değil. Zaten Çin’in idmanlı bir ordusu yok, modern zamanda kara harekâtı olmadı, kara harekâtı yapamayan ülkeler savaşta zorlanır, çünkü kara harekâtı yapmadan düşmanı tam anlamıyla yıldıramaz, durduramazsın, işgal edemezsin, Rus – Ukrayna Savaşı’ndaki gibi çatışmalar yıllar sürer. Çin böyle bir şeye gelmez, hele de asırlar sonra ekonomik güce yeniden kavuşmuşken bu toplara hiç girmez.

Çok dolaştık gelelim ülkemize. Daha önce Rekabetsiz Yar isimli yazımda belirttiğim üzere Türkiye’nin komşuları genellikle sanayisi zayıf ve tampon ülkeler, işte bu bizi rekabetten alıkoyuyor. Türkiye’de iç motivasyon yüksek, çünkü daha 50 yıldır şehirleşme süreci yaşıyoruz, önümüzde yapacak çok iş var.

Türkiye, Avrupa’yı kendisine rakip olarak görmeli. Tıpkı Osmanlı gibi. Osmanlı bunu askeri anlamda yaptığı için askeri süper güç oldu, Türkiye’nin buna ihtiyacı yok zaten dipten gelen bir askeri nizam var, güç var. Türkiye, Avrupa ile sıkı bir ekonomik rekabete girerse kazanan her türlü Türkiye olur. Bu yüzden Türk Gençlerini de bu şekilde motive etmek gerekiyor. Gündelik boş siyasi söylemlerle gençleri oyalamak ve birbirine kırdırmak yerine rekabet dümenini herkesin lehine olacak şekilde kullanmak gerek.