İran’a yönelik İsrail saldırıları devam ederken, hukuksuzluğa ABD de dahil oldu. ABD uçakları dün gece İran’ın nükleer tesislerine ağır saldırılar düzenledi. İran’ın bu saldırılara nasıl cevap vereceği ise şimdilik meçhul. Sahadaki meçhullerden birisi de bütün bu gelişmelerin sonunda, işin “rejim değişikliği”ne varıp varmayacağı meselesi. İsrail ve peşine takılan ülkeler, İran’da rejimin değişmesi gerektiğini söylüyorlar. İran’ı 60 yıla yakın diktatörce yöneten Pehlevi ailesinin son temsilcisi olan torun Prens Rıza Pehlevi de İsrail, ABD ve Batının desteğiyle Tahran’a gelip, iktidarı değiştirme ümidi taşıyor.
İran’ı, 1921’den 1979’a kadar yöneten ailede; Rıza Pehlevi’nin torunu, Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu olan Prens Rıza Pehlevi, bu hayalleri, babası ve dedesinin siyaset pratiğinden aldığı ilhamla kuruyor olabilir. Zira ataları da Batı dünyasının desteğiyle iktidara gelmişti.
DEDE PEHLEVİ, RUS VE İNGİLİZ DESTEĞİYLE DARBE YAPMIŞTI
İsrail ve ABD’nin saldırılarının başarılı olması halinde ülkeye dönüp, idarenin başına geçmeyi planlayan Rıza Pehlevi’nin dedesi Rıza Pehlevi, 1925-1941 yılları arasında İran’ı yönetmişti. Pehlevi, astsubay olarak adım attığı orduda hızla yükselmiş, işbaşındaki Kaçar Hanedanı’nı devirerek yönetime el koymuştu. Darbe sürecine hem Rusya’dan hem de İngiltere’den destek alan Rıza Pehlevi, hanedanın başındaki Ahmet Şah’ı ülkeden uzaklaştırarak ilk olarak ordu genel komutanlığı ve Savunma Bakanlığı görevlerini üstlenmişti.
“İSLAM’I KORUYACAĞIM” DİYEREK KRALLIĞINI İLAN ETTİ
Hanedanlığın yıkılmasının ardından Rusya ve İngiltere arasında denge politikası yürüterek gücünü arttıran Pehlevi, şartların olgunlaştığına kanaat getirdiğinde ise “krallığını / şahlığını” ilan edecekti. Kendisine yakın isimlerden oluşturduğu Meclis’te 12 Aralık 1925 tarihli oturumda, Kaçar Hanedanlığı’nın sona erdiğini, yeni şahın da kendisinin olduğunu karar altına aldıran Rıza Pehlevi, 15 Aralık’ta yemin ederek, İran Şehinşah Devleti’ni kurmuş ve Pehlevi Hanedanlığı’nı ilan etmişti. Pehlevi, Meclis’teki oylamaya giden süreçte, kendisine şüpheyle bakan köy ağaları, toprak sahipleri ve mollaların desteğini ise “İslam’ı güçlü kılacağım.” sözleriyle sağlamıştı.
İRAN YAHUDİLERİ PEHLEVİ’Yİ ÇOK SEVMİŞTİ
Rıza Pehlevi, şah olduktan sonra ise ilginç bir şekilde ülkedeki Yahudi cemaatinin çok sevdiği bir siyasi lider olmuştu. Yahudiler, onun için, “Asırlar sonra Yahudilere saygı gösteren ilk lider.” diyorlardı. Pehlevi onların gözünde, Yahudileri Babil esaretinden kurtaran Ahameniş İmparatoru II. Kuroş’tan sonraki en çok saygı duydukları şahtı.
ÇARŞAFA YASAK, ŞAPKAYA KANUN, MEDRESELERE KİLİT
Rıza Pehlevi, iktidara gelmesinden kısa bir süre sonra ise desteğini aldığı muhafazakâr kesimleri fevkalade rahatsız eden uygulamalara yönelmişti. Pehlevi, bir yandan ülkeyi baskıyla yönetirken, diğer yandan da şekilci bir Batılılaşma hareketine yönelmişti. Kılık kıyafette “Batılı gibi” olmayı çok önemseyen Rıza Pehlevi, “Kıyafet İnkılabı” başlatmıştı. Şah, güvenlik güçlerini, sokaklardaki çarşaflı kadınların çarşaflarını çıkartmakla görevlendirmişti. Erkekler için de “Pehlevi Başlığı” adını verdiği fötr benzeri bir şapka zorunluluğu başlatmış ve “pantolon yasası” çıkartmıştı. Avrupa’dan şapka ithalatı için de kanuni düzenleme yapılmıştı.
Pehlevi ayrıca, ülke genelindeki medreseleri kapattırmış, din adamlarını idam, hapis ve sürgünlerle etkisiz hale getirmişti. Yine Pehlevi, İran’daki şeriat yasalarını iptal edip, yerine laik yasalar getirmiş, okullarda seküler bir eğitim modelini hâkim kılmıştı. Rıza Pehlevi, 1934 yılında Türkiye’ye resmi bir ziyaret de gerçekleştirmiş ve bu ziyarette Türkiye’deki laiklik uygulamaları hakkında kapsamlı bilgi sahibi olmuştu.
KADINLAR EVLERE KAPANDI, ÇOCUKLAR OKULLARA GİTMEDİ
Ne var ki, Rıza Pehlevi, Batılı güçlerin hoşuna giden laikliği merkeze alıcı uygulamalarda giderek dozu arttırırken, muhalefet de bu politikalara karşı direnişe geçmişti. Çarşaf yasağını protesto eden kadınlar, evlerinden çıkmamaya başlamıştı. Ülke, milyonlarca kadının adeta görünmez hale geldiği tuhaf bir tabloya bürünmüştü. Yine aynı şekilde, laik eğitim istemeyen aileler, çocuklarını okullara göndermemeye başlamıştı. Pehlevi, milyonlarca çocuğun okula gitmesi için bir yumuşama göstermezken, şehirlerdeki bir avuç seküler kesimin çocuklarını ise yüksek meblağlı burslarla Avrupa’da eğitim almaya göndermekteydi.
BASKILARDAN KAÇAN GENÇLERDEN BİRİ DE HUMEYNİ’YDİ
Rejimin bütün baskılarına rağmen din adamlarının halk üzerindeki etkisi yeterince kırılamıyordu. Mollalar, peşlerine binlerce aileyi de takarak Irak topraklarına, Kerbela ve Necef’e kaçıyordu. Binlerce kişi de Kum şehrine kaçarak, gizleniyordu. Onlardan biri de ileride, Rıza Şah’ın kurduğu Pehlevi Hanedanı’nı yıkacak olan Ayetullah Humeyni’ydi.
ÜLKE PETROLÜNÜN YÜZDE 80’İNİ İNGİLİZLERE BIRAKMIŞTI
Rıza Pehlevi, halkının hoşnutsuzluğunu hiç umursamayarak, kendisini iktidara getiren Batılı güçlerin hemen her isteğini yerine getirmekteydi. İran’da çıkan petrolün paylaşımı anlaşması, Pehlevi’nin izlediği politikalar açısından ibretlikti. Rıza Pehlevi, petrol gelirlerinin yüzde 80’ini İngilizlere bırakan bir anlaşma yapmıştı. Halkına karşı gayet şedit olan İran Şahı, İngilizlerle yaptığı müzakerelerde ise o kadar sert değildi. Yine de İran’ın payını birkaç puan arttırmaya yönelik talepleri, İngilizlerin Rıza Pehlevi ile ilişkilerini giderek sorunlu hale getirmeye yetmişti.
OĞUL PEHLEVİ BABA PEHLEVİ’Yİ İNGİLİZ YARDIMIYLA DEVİRDİ
Sonuçta İngiliz devleti, İran’da kendisine yeni bir isim arayışına girmiş, bu ismi de devirecekleri şahın sarayında bulmuşlardı: Oğul Muhammed Rıza Pehlevi. Şahla görüşen İngiliz yetkililer ona, iktidarı oğluna bırakması gerektiğini söylemekteydiler. Bu arada, ülkenin değişik şehirlerinde şiddet olayları da başlamıştı. Sonunda Rıza Şah iktidarı bırakmak zorunda kalmış, İngiltere, Rıza Şah’a net bir şekilde ülkeyi terk etmesini iletmişti. Muhammed Rıza Pehlevi’nin tahta oturmaya hazırlandığı 1941 Eylülü’nde, babası Rıza Pehlevi ise İran’ı terk etmeye hazırlanıyordu.
MUMYALANMIŞ CESEDİNİN GÖMÜLDÜĞÜ MOZELESİNİ HALK YIKTI
Muhammed Rıza Pehlevi, iktidarının ilk yıllarını yaşarken, baba Rıza Pehlevi ise 26 Temmuz 1944’te Güney Afrika’da ölmüştü. Cesedi Mısır’da mumyalanmış, Kahire’de bir camiye konulmuş, yıllar sonra da İran Ray’a getirilmişti. 1979’daki İslam Devrimi sonrası ise gömüldüğü mozele Ayetullah Humeyni’nin talimatıyla halk tarafından yıkılmıştı.
OĞUL PEHLEVİ’NİN İLK İŞİ İNGİLİZLERE DEMİRYOLU İMTİYAZI VERMEK OLDU
Muhammed Rıza Pehlevi’nin, babasını devirdikten sonra oturduğu koltukta yaptığı ilk iş; II. Dünya Savaşı nedeniyle İngiltere ve ABD açısından çok önemli hale gelen İran’da yapılması planlanan yeni tren hatlarına onay vermek olmuştu. Müttefik devletler, aldıkları bu demiryolu imtiyazıyla savaşta çok avantajlı duruma gelmişlerdi. İngiltere Başbakanı Winston Churchill, Pehlevi’nin bu “jestinden” dolayı İran’a, “Zafer Köprüsü” adını takmıştı.
Muhammed Rıza Pehlevi, ilk yıllarda muhafazakâr kesimlerin hoşuna gidecek uygulamalar sergilemişse de sonrasında tıpkı babası gibi katı bir laiklik politikasına dönmüştü. Bu arada İran petrollerini millileştiren, seçimle işbaşına gelmiş Muhammed Musaddık’ın 1952 yılındaki İngiliz-ABD ortak darbesiyle devrilmesine de destek vermişti. Musaddık, tam 15 yıl tutulduğu ev hapsindeyken 1967 yılında ölmüştü.
İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, birçok siyasi baskı yöntemini kullanmış, Savak’ın (gizli polis) baskıları, sansür, hapis, işkence ve idam yaygınlaşmıştı. Muhammed Rıza Pehlevi, 16 Ocak 1979’da ülkeden kaçmak zorunda kalmıştı. 1 Şubat 1979’da Ayetullah Humeyni’nin İran dönmesiyle birlikte de İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştu.
İşte; geçtiğimiz günlerde, kızı İman Pehlevi, Amerikalı Yahudi teknoloji yatırımcısı Bradley Sherman’la evlenen ve şimdilerde İran’a dönme planları yapan Prens Rıza Pehlevi’nin dedesi Rıza Pehlevi ve babası Muhammed Rıza Pehlevi’nin iktidar yılları böyle geçmişti.
- Rıza Kurtuluş, TDV İslam Ansiklopedisi Rıza Şah Pehlevi ve Muhammed Rıza Şah Pehlevi Maddeleri
- Ali Ekber, Saidî Sirjanî, “Pehleviler Döneminde Giyim”, Encyclopaedia Iranica, 4 Mayıs 2017
