Bu haberi okurken bile esneyebilirsiniz... Bilim insanları nedenini araştırdı

Toplantıda, otobüste, okulda ya da televizyon izlerken... Bir kişinin esnemesi bazen bulunduğu ortamdaki birçok kişiye birkaç saniye içinde bulaşabiliyor. Hatta yalnızca gerçek bir insanı görmek değil, telefondan izlenen bir video ya da bu haberi okurken esneyen birini hayal etmek bile bazı kişilerde aynı etkiyi oluşturabiliyor.

Peki, beynimiz neden başkasının yaptığı bu basit hareketi istemsizce taklit ediyor? Bu sorunun kesin cevabı henüz bulunmuş değil. Ancak son yıllarda yapılan nörobilim çalışmaları, bu ilginç davranışın ardındaki mekanizmaya dair önemli ipuçları sunuyor.

Yorgunlukla açıklanamayacak kadar karmaşık

Esneme denildiğinde çoğu kişinin aklına uykusuzluk geliyor. Oysa uzmanlara göre bulaşıcı esneme, sıradan yorgunluktan farklı bir süreç.

İnsan kendi kendine uykusu geldiği için esneyebilir. Ancak başka birinin esnediğini gördükten sonra ortaya çıkan refleks, beynin sosyal uyaranları işleme biçimiyle bağlantılı kabul ediliyor. Bu nedenle bilim insanları yıllardır bulaşıcı esnemeyi yalnızca fizyolojik değil, aynı zamanda nörolojik ve sosyal bir davranış olarak inceliyor.

Beyin gördüğünü istemsizce taklit ediyor olabilir

Araştırmalarda öne çıkan en güçlü açıklamalardan biri "ayna nöron sistemi".

İlk kez maymunlar üzerinde yapılan çalışmalarda keşfedilen bu sinir hücreleri, kişinin hem bir hareketi yaparken hem de aynı hareketi başkasında izlerken benzer şekilde aktifleşiyor.

İnsan beyninde de benzer mekanizmaların bulunduğu düşünülüyor. Bir kişi esnediğinde beyin bu hareketi yalnızca izlemekle kalmıyor; kısa süreliğine kendi içinde de simüle ediyor. İşte bu otomatik simülasyon bazı kişilerde gerçek bir esnemeye dönüşebiliyor.

Herkes aynı şekilde etkilenmiyor

İlginç olan ise herkesin bulaşıcı esnemeye aynı tepkiyi vermemesi.

Araştırmalar, yetişkinlerin yaklaşık yüzde 40 ila 60'ının bu etkiye belirgin şekilde tepki verdiğini gösteriyor. Küçük çocuklarda ise bulaşıcı esneme genellikle 4-5 yaşından önce görülmüyor. Bunun sosyal biliş ve empati becerilerinin gelişmesiyle ilişkili olabileceği düşünülüyor.

Yaş ilerledikçe ise bu refleksin görülme sıklığında azalma olabileceğini gösteren çalışmalar bulunuyor.

Yakın olduğunuz kişiler sizi daha fazla etkileyebilir

Araştırmaların dikkat çeken bulgularından biri de sosyal bağlar.

Aile bireyleri, yakın arkadaşlar veya duygusal bağ kurulan kişiler arasında bulaşıcı esnemenin daha sık görüldüğü gözlemlendi.

İtalya'daki Pisa Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü çalışmalarda, kişinin duygusal olarak yakın hissettiği bireylerden etkilenme olasılığının yabancılara göre daha yüksek olduğu bildirildi. Bu durum, bulaşıcı esnemenin empatiyle ilişkili olabileceği görüşünü güçlendirse de bilim dünyasında bu konu hâlâ tartışılıyor.

Köpeklerde bile görülüyor

Bu davranış sadece insanlara özgü değil.

Şempanzeler, bonobolar, kurtlar ve evcil köpeklerde de bulaşıcı esneme gözlemlendi. Özellikle köpeklerin sahiplerinin esnemesine karşı benzer tepki verebildiğini gösteren çalışmalar, bu davranışın sosyal bağlarla ilişkili olabileceğini düşündürüyor.

Ancak bütün hayvan türlerinde aynı sonucun elde edilmediği için araştırmalar devam ediyor.

Esnemenin başka bir görevi olabilir mi?

Esnemenin yalnızca oksijen almak için yapıldığı düşüncesi artık büyük ölçüde geçerliliğini yitirmiş durumda.

Bugün birçok nörobilimci, esnemenin beynin çalışma düzenini korumaya yardımcı olabileceğini düşünüyor.

Öne çıkan teorilerden biri "beyin soğutma hipotezi". Bu görüşe göre esneme sırasında artan kan dolaşımı ve derin nefes alma, beynin sıcaklığının dengelenmesine katkı sağlayarak dikkatin yeniden toparlanmasına yardımcı olabilir.

Her ne kadar bu teori çeşitli deneylerle desteklense de bilim dünyasında henüz kesin olarak kabul edilmiş değil.

Bilim insanları hala tek bir cevap üzerinde uzlaşamadı

Bulaşıcı esnemenin neden ortaya çıktığına ilişkin onlarca bilimsel çalışma bulunmasına rağmen kesin bir açıklama henüz yapılabilmiş değil.

Bir grup araştırmacı bunun empati ve sosyal iletişimin bir parçası olduğunu savunurken, başka bir grup bunun beynin otomatik taklit sistemiyle ilgili nörolojik bir refleks olduğunu düşünüyor. Bazı uzmanlar ise bu iki mekanizmanın birlikte çalışabileceğini ifade ediyor.

Ancak bilim insanlarının ortaklaştığı tek nokta şu: Birinin esnediğini görünce sizin de esnemeniz basit bir tesadüf değil. Beyniniz, farkında olmadan çevrenizdeki insanlarla sürekli iletişim kuruyor ve bazen bunun en belirgin işaretlerinden biri yalnızca tek bir esneme olabiliyor.