NATO’da Stalin etkisi: Berlin ablukası sırasında kuruldu, Türkiye’den toprak talep edince genişledi

NATO üyesi 32 ülkenin devlet ve hükümet başkanları, 7-8 Temmuz tarihlerinde Ankara’da toplanacak.

Zirve öncesi NATO temsilcilerinden gelen mesajlar, zirvede en azından Batı Avrupa kanadının Rusya’ya negatif bir tutum belirleme niyetinde olduğunu gösteriyor.

Birliğin üyesi olmamasına rağmen Ukrayna’nın devlet başkanı Vladimir Zelensky’nin de zirveye davetli olması da bu durumla birlikte okununca daha fazla anlam kazanıyor.

NATO’NUN DOĞUŞU: AVRUPA’DA STALİN KAYGISI

NATO’nun 1949 yılındaki kuruluşu da dönemin Moskova’sına karşı bir niyetle ortaya çıkmıştı.

Soğuk Savaş’ın sinyallerinin geldiği konjonktürde, Josef Stalin liderliğindeki Sovyet Sosyalist Cumhuriyet Birliği (SSCB), önce 1948 yılında Avrupa’nın dibinde Çekoslovakya’da iktidarın Çekoslovakya Komünist Partisi tarafından darbe ile ele alınmasını sağladı.

BATI BERLİN ABLUKASI

İkinci Dünya Savaşı sonunda Avrupa’nın göbeği Berlin’e kadar gelip, Yalta Konferansı’ndaki anlaşma sonucu Doğu Berlin’i egemenlik alanına katan SSCB, Batı ülkelerinin Berlin’den çekilmeye zorlamak için etrafı kendi işgali altında olan şehrin tüm batı bölümüne kara ve demir yollarını keserek abluka başlattı.

Haziran 1948’den itibaren 1 yılı aşkın bir süre Batı Berlin bölgesine ABD’nin başını çektiği Batı ülkelerinin uçaklarıyla gıda ve erzak yardımı ulaştırıldı.

12 KURUCU ÜYE

NATO’nun kuruluşuna giden süreç de SSCB’nin Avrupa’daki bu kaygı verici etkinliği ile hızlandı.

4 Nisan 1949 tarihinde NATO, 12 kurucu üye ülke tarafından Washington’da Kuzey Atlantik Antlaşması’nın imzalanmasıyla kuruldu.

ABD, Kanada, İngiltere, Fransa, İtalya, Hollanda, Belçika, Danimarka, Norveç, Portekiz, İzlanda ve Lüksemburg’dan oluşan 12 kurucu üye, üyelerden herhangi birine yapılan bir silahlı saldırıyı tüm üyelere yapma prensibinde anlaştı.

TÜRKİYE İLE YUNANİSTAN BAŞVURUDA BULUNDU

Bu süreçte Stalin’in Türkiye’den boğazlar üzerinde hak ve toprak talep etmesi Türkiye’nin de bu ittifaka yakınlaşmasında etkili oldu.

Türkiye ile Yunanistan, kuruluşundan bir yıl sonra 1950 yılında NATO’ya üyelik başvurusunda bulundu.

İngiltere’nin başını çektiği bir grup ülke, Kuzey Avrupa’ya uzakta bulunan Türkiye ile Yunanistan’ın bulunduğu bölgede yaşanabilecek olası bir çatışmanın birdenbire ittifakı SSCB ile karşı karşıya getirmesi endişesi nedeniyle başvurulara önce sıcak bakmadı.

Ankara ise Batı blokunun güvenliğinin Akdeniz kıyılarını da içine alacak şekilde sağlanabileceğini savundu.

TÜRKİYE VE YUNANİSTAN ABD DESTEĞİYLE BİRLİĞE KATILDI

Haziran 1950’de başlayan Kore Savaşı’nda hem Türkiye hem de Yunanistan, BM’nin çağrısı doğrultusunda Kore’ye asker gönderdi.

ABD, bu süreçte Türkiye ve Yunanistan’ın NATO’ya alınmasından yana tutum sergiledi.

Washington’un tutumunda, NATO’nun güneydoğu kanadının güvenliğinin sağlanması ve TSK birliklerinin Kore’de Çin birliklerine karşı gösterdiği başarılar etkili oldu.

ABD’nin de olumlu etkisiyle Türkiye ve Yunanistan, 1952 yılında resmen NATO üyesi oldu.

NATO’NUN İLK GENİŞLEMESİ

Türkiye ve Yunanistan’ın katılımıyla NATO’nun üye sayısı 14’e yükseldi.

NATO’nun bu ilk genişleme adımı da Stalin’in yaptığı hamlelere verilen bir karşılık olarak yaşandı.

STALİN’İN ÖLÜMÜ

Stalin, kendi etkisi sonucu kurulan NATO’yu en çok bu kadar kalabalık gördü.

1953’te öldüğünde NATO 14 üyeli bir oluşumdu.

BATI ALMANYA VE FRANCO SONRASI İSPANYA

Ancak NATO’nun genişlemesi Stalin’in ölümünden sonra da devam etti.

1955 yılında ise NATO’nun kuruluş sürecinin kritik ülkesi Batı Almanya, NATO’ya 15’inci üye olarak katıldı.

1982 yılında ise İspanya, Franco’nun ölümü sonrası başlayan demokratikleşme hamlelerinin bir açılımı olarak NATO’ya üye oldu.

DOĞU BLOKU DAĞILDI

NATO’nun esas genişlemesi ise SSCB ile başını çektiği bloğun dağılma sürecine girmesinden sonra başladı.

1999 yılında eskiden sosyalist rejimlere sahip olan Çekya, Macaristan ve Polonya NATO’ya üye oldu.

Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Slovakya ve Slovenya ise 2004 yılında NATO’nun İstanbul’daki zirvesinden hemen önce katıldı.

2009 yılında Arnavutluk ve Hırvatistan, 2017’de Karadağ, 2020’de Kuzey Makedonya ittifaka dahil oldu.

RUSYA EKSENLİ KATILIMLAR

Rusya’nın Ukrayna saldırısının ardından ise kendilerini Moskova açısından yeni hedef olmasından çekinen Finlandiya ile İsveç, NATO’ya katılım başvurusu yaptı.

NATO’nun kuruluşunda başat faktör olan “Avrupa’nın Moskova kaygısı”, uzun yıllardan sonra ilk kez bu kadar güçlü bir şekilde yeniden ön plana çıktı.

Türkiye’nin etkin olduğu tartışmalı süreçlerin sonunda 2023’te Finlandiya ve 2024’te İsveç’in katılımlarıyla NATO şimdiki 32 üyesine ulaştı.

Ukrayna ve Gürcistan’ın da NATO üyeliğiyle ilgili başvuru süreçleri devam ediyor.