Ümit Yenişehirli yazdı: Kadir Gecesi tatili

Bu akşam, Kadir Gecesi’ni idrak ediyoruz. Dünyanın dört bir yanında Müslümanlar, bu çok özel geceyi, maneviyat yüklü bir ihtimamla ihya etmeye çabalayacak. İnanç dünyamızda “bin aydan daha hayırlı” bir zaman dilimi olarak yer alan Kadir Gecesi, asırlar boyunca da bir yandan bireysel bir ibadet zamanı, diğer yandan da toplumsal birliktelik, devlet ihtişamı ve inançla harmanlanmış bir kültürel zenginliğin toplamı olmuştu.

KADİR GECESİ SABAHA KADAR ESENLİKTİR

Sözlükte kadir (kadr) kelimesi, “hüküm, şeref, güç, yücelik” gibi anlamlara gelmekte. Diniliteratürde ise “Leyletü’l-Kadr” şeklinde Kur’an-ı Kerim’in indirildiği gecenin adı olarak kullanılmakta. “Kadir” adı taşıyan Kur’an-ı Kerim’in 97’nci suresi, bu gecenin fazileti hakkında nazil olmuştu: “1. Biz Kur’an’ı Kadir gecesinde indirdik. 2. Sen Kadir gecesinin ne olduğunu bilir misin? 3. Kadir gecesi, bin aydan daha hayırlıdır. 4. O gecede melekler ve Ruh, Rablerinin izniyle her türlü iş için yeryüzüne iner de iner. 5. Bütünüyle esenliktir o gece, taşafak atıncaya kadar.”

MESCİD-İ NEBEVİ VE MESCİD-İ HARAM’DA KADİR GECESİ 

İslam’ın ilk asırlarında Kadir Gecesi, daha çok Mescid-i Nebevi ve Mescid-i Haram merkezli, toplumsal katılımın çok yüksek olduğu yoğun bir manevi atmosferde geçiyordu. Peygamber Efendimiz (sav), Ramazan’ın son on gününde itikâfa giriyor, Sahabe de kendisinden gördüğü biçimde bu ibadeti yerine getiriyordu. Gerek Medine gerekse Mekke’deki Müslüman toplum için Kadir Gecesi; itikafın sürmesi, ev halkı da dahil herkesin sabaha kadar uyumayıp bolca namaz kılarak, Kur’an kıraatı yapıp, cömertçe tasaddukta bulunma gecesi olmaktaydı. 

ŞEHİRLER SABAHA KADAR IŞIL IŞIL OLURDU

Aydınlatmanın kandil ve mumlarla yapıldığı klasik devirlerde, şehirler erkenden loş, hatta neredeyse karanlık bir çehreye bürünürdü. Bunun istisnalarından birisi ise Kadir Gecesi’ydi. Emevi ve Abbasiler döneminde, İslam şehirleri Kadir Gecesi’nde birden farklılaşır, gerek devlet otoritesi gerekse de varlıklı kesimler cami civarı, meydan ve sokakları aydınlatmaya özel bir önem verirdi. Özellikle Kudüs, Mekke, Medine, Bağdat, Kahire, Şam gibi merkezlerde halkın camilerde toplanıp sabaha kadar namaz kılıp dua etmesi, Kur’an-ı Kerim dinlemesi için kolaylık sağlanır, gelenlere çeşitli ikramlar takdim edilirdi. 

SELÇUKLU VE OSMANLIDA KADİR GECESİ TATİLİ 

Selçuklu ve Osmanlı dünyasında, bugünkü anladığımız manada (hafta sonu tatili, yıllık izin vb.) “resmi tatil” kavramı bulunmasa da Kurban ve Ramazan Bayramları ile kandil geceleri ve hassaten Kadir Gecesi için fevkalade esnek bir mesai uygulanır, bir başka deyişle adı konmamış resmi tatil yapılırdı. 

Kadir Gecesi’nin ihya edileceği akşamın daha gündüzünde, gerek devlet daireleri gerekse de dükkanlarda çalışma ritmi yavaşlardı. Hem devlet dairelerindeki memurlar hem de çeşitli işletmelerdeki işçilerin büyük bir bölümüne izin verilirdi. Ertesi gün için de sabaha kadar yapılan ibadetler ve muhtelif programlara katılım dikkate alınarak, genellikle birkaç nöbetçi görevli dışında dairelerde personel bulunmazdı. Zaten halk da Kadir Gecesi’nin ertesinde herhangi bir iş için evinden pek çıkmazdı. 

PADİŞAHIN ÖNDERLİĞİNDE KADİR ALAYI 

Osmanlı Devleti’nde Kadir Gecesi’nin devlet nezdinde en üst düzeyde kutlanmasının göstergesi ise Kadir Alayı’ydı. Padişahın önderliğinde Şeyhülislam, Sadrazam ve diğer yöneticilerin katıldığı ve Saray’dan gecenin ihya edileceği camiye kadar süren Kadir Alayı, İstanbul halkı için hem maneviyatın hem de coşkunun iç içe geçtiği kitlesel bir etkinlik olurdu. Alayın geçeceği güzergah renkli ışıklandırmalarla aydınlatılır, geçidi izlemeye gelen halka çeşitli ikramlarda bulunulurdu. 

İLK MECLİS DEVRİNDE KADİR GECELERİ  

Milli Mücadele döneminde Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, Osmanlı Meclis-i Mebusanı’ndaki dini günlere ilişkin adet ve uygulamaları devam ettirmişti. Bu çerçevede, “Leyle-i Kadir” denilen Kadir Gecesi için Büyük Millet Meclisi’nde özel hazırlıklar yapılırdı. Gecenin hem halk hem de milletvekilleri tarafından layık olduğu biçimde kutlanması için Meclis tarafından idari izin kararları alınırdı. Kadir Gecesi’nde “Tenvirat-ı Mesacid”(camilerin aydınlatılması) için bütçeden özel ödenek de sağlanırdı. 

CHP’NİN LAİKLİK EKSENLİ KANUNLARI KUTLAMALARI BİTİRDİ

Bu uygulamalar; daha sonra CHP adını alacak olan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun, muhafazakar milletvekillerini tasfiye ettiği Nisan-Haziran 1923 seçimlerinin ardından Meclis çoğunluğunu ele geçirmesiyle birlikte ortadan kalkmıştı. 3 Mart 1924’te laiklik eksenli kanunlar peş peşe çıkarılmış, bunu, ertesi yıl Tekke ve Zaviyelerin Kapatılmasına Dair Kanun takip etmişti. Bütün bu düzenlemeler, birçok dini gün ve gece gibi Kadir Gecesi kutlamalarının da devlet nezdindeki önemi ile sosyal boyutunu ortadan kaldırmıştı. 

AFRİKA VE BALKANLAR'DA KADİR GECESİ 

Kadir Gecesi, İslam dünyasının farklı bölgelerinde de değişik kültürel renklerle yüzyıllar boyunca kutlanmıştı. Kuzey Afrika’da, çocukların Ramazan ayı içerisinde oruca alıştırılmalarından birisi de bu gece yapılırdı. Çocuklar, bir gece önce sahura kaldırılır, ertesi gün de oruçlarını açtıktan sonra, Kadir Gecesi için büyükleriyle birlikte camilere götürülürlerdi. Bu gün ve gecede geleneksel kıyafetleri giydirilmiş çocukların teşviki için hediyeler verilirdi. Orta Asya ve Balkanlar'da ise Ramazan hatimlerinin Kadir Gecesi’nde tamamlanmasına özen gösterilirdi. Camilerde toplu hatim duaları yapılır, ardında da Mevlid-i Şerif okunurdu.

GÜNÜMÜZDE KADİR GECESİ TATİLİ YAPAN ÜLKELER 

Günümüzde Kadir Gecesi, çoğu ülkede “kamusal aksiyon” yaklaşımıyla kutlanmakta. Kimi ülkelerde, Kadir Gecesi’nin idrak edileceği gün esnek mesai yaygınken bazı ülkelerde de bu gecenin ertesi günü, resmi tatil uygulanıyor. Kadir Gecesi’nin ertesi günü resmi tatil yapan ülkeler arasında Bangladeş, Gine, Fildişi Sahili, Nijer, Gambiya, Mali, Sierra Leone ile Hindistan ve Pakistan’ın bazı eyaletleri bulunuyor.